29-09-09

Het betere knip (en plak) werk

Von Trier is er weer. En wij gingen zien. Samen met een kleine veertig tweedejaarsstudenten maak ik er een gewoonte van om nu en dan de Kortrijkse Pentascoop binnen te lopen. De beelden die de Deen in deze productie schiet, zijn ronduit fantastisch en zijn uitermate geknipt voor een college en een workshop rond beeldtaal en beeldcultuur. Dat brachten we na de film onmiddellijk in de praktijk.

 

VOORKENNIS

Humo laat zich zo uit over de film: óf je verwenst hem, óf je bent er kapot van. Een reeks studenten was er behoorlijk kapot van, net als de twee hoofdfiguren, maar dan letterlijk. Zelden zagen we een film die zo diep snijdt. Zelf lees ik niet graag recensies voor ik de bioscoop binnenstap. Voorkennis is dodelijk en zeker in dit geval. “Nu, van de studenten hoef je het lezen niet te vrezen”, knipoogt een collega. Bij hen werkt de geruchtenmolen. Eén student zag de film al (op dvd begod!). Hij kreeg een vrijstelling én spreekverbod. 

Na de film zit je met meer vragen dan antwoorden en ik snuffel na op internet. Over de esthetische keuzes van de regisseur en de betekenis van de beelden valt zoals altijd weinig te vinden. Over het productieproces en de verhaallijn daarentegen des te meer. Jammer. Is er dan niemand die dieper kijkt dan de bovenste laag? Toch wel. Dennis Van Dessel drukt het ongeveer zo uit: Von Trier suggereert dat Satan (en niet God) de natuur schept en dat die natuur in oorsprong geen Eden of aards paradijs is maar, gewelddadig en chaotisch. Het in cultuur brengen daarentegen is het rationaliseren van die cultuur.

 

ZELFTHERAPIE

Von Trier maakte zijn Antichrist tijdens een periode waarin hij zijn eigen depressie te lijf gaat. 'Ik had geen levensdoel meer' vertelt hij ergens. Het is eraan te zien, sneerde een vriendje van een studente bij een borrel achteraf. Hij drukte het ongeveer zo uit: “Rijp voor Pittem.” Of net niet, zoals Von Trier het zelf zegt? Dient de film dient als zelftherapie? Want daar gaat het over. Het thema is duidelijk: het verwerken van verdriet, rouw en verlies. Subthema’s zijn lust, angst, wanhoop, doodsvrees, reinheid en onreinheid. Een aantal kritieken rekenen Von Trier hierop af: hij zou door zijn eigen depressie niet kritisch genoeg geweest zijn ten aanzien van zijn eigen film. Ik ben het daar niet mee eens. Ik leg het uit.

 

SYMBOOLTAAL & CONTRAST

In het begin van Antichrist doen de tegengestelden Eros en Thanatos hun intrede via de vrijscène die afwisselt met het kind dat de dood opzoekt. Een derde element zorgt voor extra contrast: de wasmachine. De drie komen samen tot stilstand: het kind smakt op de grond, de partners komen klaar, en de wasmachine tot stilstand. Tweemaal onzuiverheid, een keer zuiverheid (de was is proper). Daarmee is de toon gezet: we zullen nog contrasten te zien krijgen: emotie versus rede, het spirituele versus het rationele, natuur versus cultuur, vrouw versus man,  een betoverend sprookjeslandschap versus een angstaanjagende horrorjungle,  kortom, alle ingrediënten voor een etherische droomcinema die keihard botst met een hallucinante nachtmerrie. 

De film is vormelijk symmetrisch opgebouwd. Een symmetrische compositie zorgt voor een rustig, stabiel gevoel, precies het tegenovergestelde van wat de regisseur wil bereiken. De proloog en de epiloog zijn zwart-wit en stoppen het verhaal als het ware in een kader. De hoofdstukken zelf zijn ook zuinig met kleur. Groene en blauwe tinten overheersen in het mysterieuze woud waar het grootste deel van de handeling zich afspeelt. Precies midden in de film, ik zal het eens chronometreren, verandert de sfeer. Op dat moment zegt de vrouw dat ze genezen is en zien we een vos 'Chaos reigns!' zeggen terwijl hij zijn ingewanden likt. Dat is het teken, de omslag, een beetje vergelijkbaar met wat Tarantino doet in From Dusk Till Dawn. Als kijker ben je even verward, en dat mag of moet zelfs.

Von Trier is dus zuinig met kleur en zuinig met personages (we zien slechts drie of vier acteurs) maar overdadig in zijn tableaus met hun magnifieke compositie en de symbolische verwijzingen. De waterdruppels zorgen voor een bijzonder esthetische fotografie, maar ze hebben ook een symboolfunctie. Ze verwijzen naar het zachte zuiveren (cfr. de wasmachine uit de openingsscène). Het trommelen van de eikeltjes bezorgen de personages en de kijker het tegenovergestelde gevoel: harde, pijnlijke angst. Weer contrast, dus. Verder zijn er de drie bedelaars, (in de vorm van een hert dat bevalt, een vuile kraai en een vos met een belletje), occulte tekeningen van heksenjachten, het is symbooltaal die je vragen doet stellen. Wat hebben heksen met voeten?  Er zijn de voeten die branden op de grond, er is het fout aantrekken van de kinderschoenen... Ook de heksen in The Wizard of Oz hadden iets met toverschoenen, heksen martelde mens met de fameuse Spaanse laars, het pentagram wordt ook heksenvoet genoemd (wat ons bij het magische cijfer vijf brengt: vijf tenen aan een voet, de vijf elementen: geest, water, vuur, aarde en lucht... Ik weet het niet. Straks zie ik de film een tweede keer. Misschien haal ik er meer uit.

 

FOUCAULT VERSUS FREUD

Vormelijk dus symmetrisch, maar inhoudelijk zwaar tegenstrijdig: de mannelijke, therapeutische wetenschap wordt een vrouwelijk bijgelovig verhaal over hekserij. Heeft Von Trier Michel Foucaults 'Geschiedenis van de waanzin' gelezen? Heeft hij Freud gelezen? Het kan niet anders. Freud vergelijkt heksen met geesteszieken in een onwetenschappelijke tijdperk. Mensen met akoestische hallucinaties, slaapwandelaars of personen die ander eigenaardig gedrag stellen, krijgen in de zestiende eeuw noch een wetenschappelijk diagnose noch een wetenschappelijke behandeling. Freud bestudeerde de Malleus Maleficarum (een handboek om heksen uit te drijven) als een pre-wetenschappelijke psychiatrische handleiding. De auteurs Heinrich Kramer en Jacob Sprenger benadrukken dat vrouwen een man castreren. Ze nemen het orgaan weg, niet door de man ervan te beroven maar door het te verbergen met glamour. Glamour verwijst nu naar schoonheid, destijds wijst het op castratiemagie. Dit alles zien we in het tweede deel van de film: de vrouw neemt de macht over van de man en verwerkt op haar manier het verdriet. Dit alles speelt zich af in een woud met de naam ‘Eden’ of het verloren paradijs. De vertikale lijnen van de bomen zorgen voor een claustrofobische sfeer, je krijgt de indruk nooit nog uit het bos te kunnen ontsnappen.

De visie van Freud is echter compleet tegengesteld aan die van Michel Foucault. Kernpunt is dat niet de heks de voorloper is van de psychiatrische patiënt, maar de inquisiteur de voorloper is van de huidige mannelijke wetenschapper (psychiater). En dit toont het eerste deel van de film waar de man therapeutische sessies geeft om zijn vrouw te genezen. Hij bereikt - hoe kan het ook anders - het omgekeerde effect. Hij analyseert haar kapot en maakt van een rouwproces een logisch stappenplan. Uiteraard werkt de aanpak niet. Het draait anders uit. Let ook op het camerawerk tijdens de therapie. Dat is niet toevallig desorïenterend.

 

GRUWELPORNO? 15 SECONDEN!

Tot slot, waarom maakt de film ophef? In Cannes verlieten mensen gechoqueerd de zaal zodat de producer er over dacht een verknipte versie te tonen. In Kortrijkse versie werd niet geknipt, alhoewel. Het is hem allemaal te doen om enkele close-ups van een piemel in actie, een schaar bij een clitoris en een martelscène met een slijpsteen. Al bij al gaat het om vijftien seconden beeld die de discussie over het controleren en respecteren van de leeftijdsratings heropent. We gaan er hier niet op in. De discussie is aan de orde in het werkcollege. We kunnen misschien besluiten met de woorden van Sander Van Nieuwenhuyse. "Antichrist is voor niemand geschikt en toch is het een film die je gezien moet hebben."

 

---

 

Bronnen

 

http://www.malleusmaleficarum.org/downloads/MalleusAcrobat.pdf

 

http://www.radio1.be/programmas/peeters-pichal/raak-je-onder-16-makkelijk-binnen-bij-knt-film

 

http://www.demorgen.be/wca_digi/film_detail/101/259829/Antichrist.html

 

http://www.humo.be/tws/film-reviews/6027/antichrist.html 

 

 

 

 

 

10:47 Gepost door Benedict Wydooghe in c_ Cultuur/Kunst | Permalink | Commentaren (2) |  Facebook |

Commentaren

Zie minuut 13, 33 seconden. Het verleden bijt in de staart van de actualiteit.

Gepost door: 1333 | 08-11-09

sjiek
[url]http://www.dead.x10hosting.com[/url]

Gepost door: Simon De Ridder | 19-11-09

Post een commentaar